ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਅਣਛੂਹੇ ਗੁਣ: ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਇਨਸਾਨ ਵਜੋਂ ਰਾਵਣ ਦਾ ਸੱਚ

ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਧਰਮ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਬੁਰਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ (Human Being) ਵਜੋਂ ਰਾਵਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਗੁਣ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਨ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਨੀਤੀਵਾਨ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੋਜੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਰਾਵਣ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਣਛੂਹੇ ਚੰਗੇ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

1. ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਛੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ (Pandit and Scholar)

ਰਾਵਣ ਇੱਕ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ "ਦਸ਼ਾਨਨ" (ਦਸ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਛੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਉਹ ਜਿਓਤਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਤਰ (Astrology), ਆਯੁਰਵੇਦ, ਅਤੇ ਵਾਸਤੂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਮਾਹਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ 'ਰਾਵਣ ਸੰਹਿਤਾ' ਅੱਜ ਵੀ ਜਿਓਤਿਸ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

2. ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੇਮੀ

ਰਾਵਣ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਪਾਸਕ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ 'ਸ਼ਿਵ ਤਾਂਡਵ ਸਤੋਤਰ' (Shiva Tandava Stotram) ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚ ਧੁਨੀ ਲਈ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਰਾਵਣ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਵੀਣਾ ਵਾਦਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ 'ਰਾਵਣ ਹੱਥਾ' ਨਾਮਕ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ ਦੀ ਵੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ।

3. ਇੱਕ ਕੁਸ਼ਲ ਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਾਲਕ ਰਾਜਾ

ਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਰਾਵਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ। ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਨੂੰ "ਸੋਨੇ ਦੀ ਲੰਕਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਗਰੀਬ, ਭੁੱਖਾ ਜਾਂ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ (Administration) ਇੰਨਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਇਮ ਸੀ।

4. ਇੱਕ ਮਰਿਆਦਾਵਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸੀਮਾ

ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ ਨੇ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਦਾ ਅਗਵਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਨੈਤਿਕ ਸੀਮਾ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਨਹੀਂ। ਉਸਦੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦਾ ਇਹ ਪੱਖ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ।

5. ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਦਾਨ: ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ

ਜਦੋਂ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੰਤਿਮ ਸਾਸਾਂ ਗਿਣ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਕੋਲ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਗਿਆਨ ਲੈਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ:

1. ਸ਼ੁਭ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੋ: ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਪੂਰਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਟਾਲੋ।

2. ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਦੇ ਛੋਟਾ ਨਾ ਸਮਝੋ: ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਨਾ ਕਰੋ।

3. ਆਪਣੇ ਰਾਜ਼ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਨਾ ਕਰੋ: ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।

ਰਾਵਣ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ: ਭੂਤਕਾਲ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ

• ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਭੂਤਕਾਲ ਦੀ ਸੋਚ: ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖਲਨਾਇਕ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਲਤੀ (ਅਗਵਾ) ਉਸਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ।

• ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ: ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਇਨਸਾਨ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅਥਾਹ ਸਮੁੰਦਰ ਸੀ ਪਰ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਾਰਨ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬੈਜਨਾਥ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੰਦਸੌਰ) ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

• ਭਵਿੱਖੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ: ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਤੋਂ ਸਮਾਜ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਂਦਾ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਚਾਹੇ ਇਨਸਾਨ ਕੋਲ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਗਿਆਨ, ਧਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਵੇ, ਜੇਕਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਪਤਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।

ਸਿੱਟਾ

ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਵਜੋਂ ਰਾਵਣ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਸੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਭੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਖਲਨਾਇਕ ਬਣਾਇਆ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਗਿਆਨ, ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਲਾ ਉਸਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਅਮਰ ਪਾਤਰ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।