ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਦਾ ਜਾਲ: 'ਵਾਰਤ ਰੱਖਣਾ' ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਹਿਮ, ਪਛੜੇਪਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਪਾਖੰਡ ਕਿਵੇਂ ?

ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਦਾ ਜਾਲ: ‘ਵਾਰਤ ਰੱਖਣਾ’ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਵਹਿਮ, ਪਛੜੇਪਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਪਾਖੰਡ

ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਅਜਿਹੇ ਰੀਤੀ-ਰਵਾਜ਼, ਟੂਣੇ-ਟੋਟਕੇ ਅਤੇ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੀਤ ‘ਵਾਰਤ’ ਜਾਂ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਦਿਨ, ਗ੍ਰਹਿ ਜਾਂ ਦੇਵੀ-देवਤਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਭੁੱਖੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਪੁਲਾੜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਾਰਤ ਰੱਖਣ ਵਰਗੀਆਂ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣਾ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੋਚ ਦੇ ਪਛੜੇਪਣ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

1. ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸੱਚਾਈ

ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸੰਤੁਲਿਤ ਆਹਾਰ, ਵਿਟਾਮਿਨ, ਮਿਨਰਲ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਊਰਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਪਰ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖੇ ਰਹਿ ਕੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰਕਹੀਣ ਹੈ।

ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਡੀਟੌਕਸੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਡਾਕਟਰੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਵਾਰਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਕਿਸੇ ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਡਰਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਹਿਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਭੁੱਖਾ ਰੱਖਣਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

2. ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹਵਾਲਾ: ਵਰਤ ਇੱਕ ਪਾਖੰਡ

ਸਿਰਫ਼ ਵਿਗਿਆਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭੁੱਖੇ ਰਹਿ ਕੇ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਨਾਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਪਾਖੰਡ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

• ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ (ਅੰਗ 905):

  "ਅੰਨੁ ਨ ਖਾਹਿ ਦੇਹੀ ਦੁਖੁ ਦੀਜੈ ॥ ਬਿਨੁ ਗੁਰ ਗਿਆਨ ਤ੍ਰਿਪਤਿ ਨਹੀ ਥੀਜੈ ॥"

  ਭਾਵ: ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਅੰਨ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ (ਵਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ), ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕਦੇ ਵੀ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

• ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ (ਅੰਗ 75):

  "ਹਠੁ ਨਿਗ੍ਰਹੁ ਕਰਿ ਕਾਇਆ ਛੀਜੈ ॥ ਵਰਤੁ ਤਪਨੁ ਕਰਿ ਮਨੁ ਨਹੀ ਭੀਜੈ ॥"

  ਭਾਵ: ਹਠ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਰਤ ਰੱਖ ਕੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਤਾਂ ਜਾਂ ਤਪਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਦਾ।

• ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ (ਅੰਗ 1025):

  "ਇਕਿ ਤੀਰਥਿ ਨਾਵਹਿ ਅੰਨੁ ਨ ਖਾਵਹਿ ॥ ਇਕਿ ਅਗਨਿ ਜਲਾਵਹਿ ਦੇਹ ਖਪਾਵਹਿ ॥ ਰਾਮ ਨਾਮ ਬਿਨੁ ਮੁਕਤਿ ਨ ਹੋਈ ਕਿਤੁ ਬਿਧਿ ਪਾਰਿ ਲੰਘਾਈ ਹੇ ॥"

  ਭਾਵ: ਕਈ ਲੋਕ ਤੀਰਥਾਂ ’ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਨ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ, ਕਈ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸੱਚੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਲੀ ਵਰਤ ਬਾਹਰੋਂ ਭੁੱਖਾ ਰਹਿਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਹੈ:

"ਦਸਮੀ ਦਸੇ ਦੁਆਰ ਜੇ ਠਾਕੈ ਏਕਾਦਸੀ ਏਕੁ ਕਰਿ ਜਾਣੈ ॥ ਦੁਆਦਸੀ ਪੰਚ ਵਸਗਤਿ ਕਰਿ ਰਾਖੈ ਤਉ ਨਾਨਕ ਮਨੁ ਮਾਨੈ ॥" (ਅੰਗ 1245)

3. ਦੁਵਿਧਾ ਭਰਿਆ ਜੀਵਨ: "ਛੋਡਹਿ ਅੰਨੁ ਕਰਹਿ ਪਾਖੰਡ ॥ ਨਾ ਸੋਹਾਗਨਿ ਨਾ ਓਹਿ ਰੰਡ ॥"

ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜੇ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਿਲਕੁਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਇਸ ਅਟੱਲ ਸਚਾਈ ਵਰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:

"ਛੋਡਹਿ ਅੰਨੁ ਕਰਹਿ ਪਾਖੰਡ ॥ ਨਾ ਸੋਹਾਗਨਿ ਨਾ ਓਹਿ ਰੰਡ ॥"

ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਧੁਨਿਕ ਬਣਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਹਿਮਾਂ, ਵਰਤਾਂ ਅਤੇ ਟੂਣੇ-ਟੋਟਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਨਾ ਹੀ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਸੋਚ ਵਾਲਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਕਿਉਂਕਿ ਡਰ ਅਤੇ ਵਹਿਮ ਉਸਦੀ ਲੱਤ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ), ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਅਸਲ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ (ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਖੰਡ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।

4. ਮਾਨਸਿਕ ਗੁਲਾਮੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਛੜਾਪਣ

ਵਾਰਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੋਚ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਅਕਸਰ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਲਈ, ਕਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਲਾਮਤੀ ਲਈ। ਇਹ ਸੋਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਗੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੀ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਭੁੱਖੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਨਿਯਮ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ।

5. ਸਿੱਟਾ

ਅੱਜ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਦੁਵਿਧਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਖੰਡਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਸਲੀ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਈਏ। ਧਰਮ ਦਾ ਅਰਥ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਭੁੱਖਾ ਰੱਖ ਕੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨੇਕ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਮਾਜ ‘ਵਾਰਤ’ ਵਰਗੇ ਵਹਿਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਦੁਵਿਧਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।