ਪਿਆਰ ਕੀ ਹੈ? ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਨਵੇਂ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੱਚ

ਪਿਆਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਗੂੜ੍ਹਾ ਅਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ। ਪਿਆਰ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਹੈ ਜੋ ਦੋ ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦੀ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦਾ ਧੀ-ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਮੋਹ ਹੋਵੇ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦਾ ਸਾਥ, ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦਾ ਪਿਆਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ। ਪਰ ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ ਬਹੁਤ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਤੇ ਭਰੋਸੇ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਸੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਅੱਜ ਦਾ ਜ਼ਮਾਨਾ ਸ਼ੱਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ (Depression), ਪੈਸੇ ਦੇ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਅਤਿ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ (Psychological Research) ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਰੂਹ 'ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਚੋਟ ਵੱਜੀ ਹੈ।

1. ਮਾਂ-ਬਾਪ ਅਤੇ ਧੀ-ਪੁੱਤਰ: ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਦੂਰੀ

ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇਕੱਠਾ ਬੈਠ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਮਾਂ-ਬਾਪ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਗੱਲਬਾਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ ਪੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ: ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਘੱਟ ਅਤੇ ਮੈਸੇਜ (Messages) ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਖੋਜਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕੋ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੱਚੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸ਼ੇਅਰ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਸਕ੍ਰੀਨ 'ਤੇ ਵਕਤ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾਪਨ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ (Depression) ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਅੱਜ ਦੇ ਭੌਤਿਕਵਾਦੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਦੀ ਦੌੜ ਅਤੇ ਮਤਲਬਪ੍ਰਸਤੀ ਕਾਰਨ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਜੋ ਦਿਲ ਨੂੰ ਵਲੂੰਧਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

2. ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ: ਸ਼ੱਕ, ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਦਾ ਲਾਲਚ

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਸਬਰ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਭਰੋਸਾ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ: ਅੱਜ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹੁਤਾ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦਰਾਰ 'ਸ਼ੱਕ' (Suspicion) ਅਤੇ 'ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ' ਕਰਕੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਫੋਨ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣਾ, ਲੁਕਵੇਂ ਮੈਸੇਜ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੰਮ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਪੈਸੇ/ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਲਾਲਚ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਕੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਚੈਟਿੰਗ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਗਹਿਰਾਈ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।

3. ਭੈਣ-ਭਰਾ ਅਤੇ ਦੋਸਤੀ: ਮਤਲਬਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਦਿਖਾਵਾ

ਪਹਿਲਾਂ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਦੋਸਤੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰਤ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਦੋਸਤ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਵਿੱਚ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ: ਖੋਜਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ 'ਮਤਲਬਪ੍ਰਸਤੀ' (Selfishness) ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਾਂਝ ਰੱਖਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਮੋਹਰੀ ਫਾਇਦਾ ਹੋਵੇ। ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਹਵਸ ਕਾਰਨ ਪਿਆਰ ਦੀ ਥਾਂ ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਫੋਨ 'ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਫ੍ਰੈਂਡਜ਼ ਅਤੇ ਮੈਸੇਜ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਸਲੀ ਦੁੱਖ ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜੋ ਅੱਜ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਵੱਲ ਧੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਫ਼ਰਕ ਕਿਉਂ ਆਇਆ? (ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ)

1. ਮੋਬਾਈਲ ਅਤੇ ਮੈਸੇਜਾਂ ਦੀ ਅਤਿ: ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਅਤੇ ਗਰਮਜੋਸ਼ੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ਦੇ ਟੈਕਸਟ ਮੈਸੇਜਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਗਈ ਹੈ। ਗੱਲਾਂ ਘਟਣ ਨਾਲ ਸ਼ੱਕ ਅਤੇ ਗਲਤਫਹਿਮੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ।

2. ਪੈਸੇ ਦਾ ਲਾਲਚ ਤੇ ਮਤਲਬਪ੍ਰਸਤੀ: ਅੱਜ ਰਿਸ਼ਤੇ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਕਦਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਬੈਂਕ ਬੈਲੇਂਸ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਤਲਬ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਫਿੱਕੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

3. ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ (Depression) ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਘਾਟ: ਭੱਜ-ਦੌੜ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ (Tolerance) ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ।

4. ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ੱਕ: ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀਆਂ ਆਭਾਸੀ ਦੁਨੀਆ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਬੀਜ ਬੀਜ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ

ਜ਼ਮਾਨਾ ਚਾਹੇ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਆਧੁਨਿਕ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਫੋਨ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ਜਾਂ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚੇ ਭਰੋਸੇ, ਵਕਤ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਮੋਬਾਈਲ 'ਤੇ ਭੇਜਿਆ ਇੱਕ ਮੈਸੇਜ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਕਹੇ ਦੋ ਹਮਦਰਦੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ, ਮਤਲਬਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਕੈਦ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਰਗਾ ਸੱਚਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲੌਟ ਸਕਦੀ ਹੈ।